«Գորկին այն քիչ արվեստագետներից է, որի կարևորությունը մինչև հիմա վերանայվում է»

Սա Գորկու առաջի՞ն գործն է, որ մտնում է Հայաստանի թանգարանային հավաքածու։

Չէ։ Գորկու առաջին գործը պատկերասրահին նվիրաբերել է նկարչի քույրը՝ Վարդուշը, դեռ 1977-ին։ Աշխատանքը Գորկու 1930-ականների սկզբի գծանկարներից էր, որն առաջին անգամ ցուցադրեցինք անցյալ տարի պատկերասրահի վերաբացման ժամանակ։ Իսկ նոր ձեռք բերած գործը, դատելով դրա պատկերագրությունից և ոճից, կարելի է ենթադրել, որ պատկանում է Գորկու «Օրգոն» և «Պարտեզ Սոչիում» շարքերին, որոնք անմիջականորեն առնչվում են Վանում նրա մանկության հիշողություններին ու թեպետ այն վերացական աշխատանք է, ունի որոշակի առնչություն նրա հայկական արմատների և հայկական փորձառության հետ։ 

Ընդհանրապես այս կամ այն արվեստի գործ գնելու մասին որոշումներն ինչպե՞ս են կայացվում։

Սկսած դեռևս խորհրդային շրջանից՝ կառավարությունը տրամադրում էր որոշակի ֆոնդ նմանատիպ ձեռքբերումների համար, որը միշտ տատանվում էր ըստ հանգամանքների։ Անկախության շրջանում նույնպես հազվադեպ, բայց նման դեպքեր գրանցել են։ Սակայն  ձեռբերումների շարունակակունությունը կարելի է վերագրել վերջին 4-5 տարիներին, երբ կառավարությունը պարբերաբար գումարներ է տրամադրում նման գնումների համար։ Ընդ որում գնումները տարբեր բնույթի են, քանի որ մենք փորձում են շեշտ դնել ոչ միայն հայ արվեստի դասական հեղինակների կարևոր գործերի ձեռքբերման, այլ հատկապես անկախության շրջանի և հայ ժամանակակից արվեստի գործերի վրա։ Այս հատվածում մեր հավաքածուներն ամենաթույլն են, ուստի փորձում ենք հատուկ քայլեր անել՝ բացը լրացնելու։ 

Այս դեպքում, բացի ամենամյա ձեռքբերումների ֆոնդից, կառավարությունը հատկացրել էր հավելյալ ռեզերվային ֆոնդ՝ միտված չափազանց արժեքավոր ու եզակի նշանակություն ունեցող գործերի ձեռքբերման համար։ Նախկինում նման ձեռքբերումներ արվել են Մատենադարանի համար՝ երեք ձեռագիր, որոնք ևս գնվել են երկրորդական շուկայից։ Բացի այդ, մի քանի ամիս առաջ Sam Fogg հայտնի ցուցասրահից գնվեց նաև միջնադարյան դուռը, որն այս պահին ցուցադրված է Պատմության թանգարանում։ 

Գորկու դեպքում աշխատանքը ձեռք է բերվել Sotheby’s-ի աճուրդից, և սա առաջին դեպքն է, որ կառավարության անմիջական մասնակցությամբ միջազգային աճուրդից արվեստի գործ է գնում։ Սա, իրոք, կարևոր նախադեպ է այն առումով, որ այլևս կարող ենք փաստել, որ Հայաստանի ինստիտուցիաները Հայաստանի պետության աջակցությամբ ունակ են միջազգային շուկայում հայտված կարևոր մշակությային արժեքներ ձեռք բերել և ցուցադրել Հայաստանում։ 

Աճուրդի մասնակցելու գործընթացն ինչպե՞ս է տեղի ունենում։

Sotheby’s-ի պարագայում դասական աճուրդային գործընթաց է. սահմանվում է գործի նախնական ամենացածր ու ամենաբարձ գինը (estimate) ու կախված քո բյուջեից՝ մասնակցում ես աճուրդին։ Պարզ է, որ կառավարությունն ինքին չի կարող մասնակցել գործընթացին, հետևաբար գործարքն արվել է գործակալի՝ այս դեպքում Մշակույթի հիմնադրամի միջոցով։ Իհարկե նաև որոշակի նախնական պայմանավորվածություն է ձեռք բերվում աճուրդատան հետ, կապի ես դուրս գալիս, ասում, որ հետաքրքրված ես տվյալ աշխատանքը ձեռք բերել, և այլն։ Գորկու այս գործի դեպքում, բարեբախտաբար, գինը չգերազանցեց նախօրոք սահմանված բարձր արժեքը, և պետությունը ստիպված չեղավ հավելյալ բյուջե հատկացնել։ 

Պետք է նաև ասել, որ երկրորդական շուկայում մեծ քանակությամբ Գորկու հատկապես գրաֆիկական աշխատանքներ կան, նաև շատ են կեղծ կտավները։ Այս աշխատանքը գնելիս կարևոր հանգամանք էր, որ այն ներառված է Գորկու կատալոգ ռեզոնեի մեջ, որը նկարչի գործերի պաշտոնական ցանկն է հաստատված ընտանիքի կողմից ու սա ամենակարևոր հաստատումն է, որ գործն իսկական է։ Մյուս կողմից, թեև սա բավական ներկայացուցչական գործ է, չի կարելի ասել, որ այն Գորկու գլուխգործոցներից է։ Նրա գլուխգործոցները, որոնք հիմնականում գեղանկարչական աշխատանքներ են, ոչ թե ութսուն հազար եվրո են, այլ մի քանի միլիոն եվրո։

Իսկ երկրորդական շուկայում գեղանկարչական աշխատանքներից կա՞ն։

Գորկու պատմականացված առավել կարևոր աշխատանքները, որոնք մտել են արվեստի պատմության մեջ, գրեթե առանց բացառության աշխարհի տարբեր թանգարաններում են։ Գորկուն թանգարանները սկսեցին գնել դեռ իր կենդանության օրոք, արդեն 1930-ականների վերջին ու 1940-ականների սկզբին նրա գործերը Ուիթնիում և ՄՈՄԱ-ում էին։ Բայց դա չի նշանակում, որ երկրորդական շուկայում, և մասնավորապես ընտանիքի հավաքածուում չկան առաջին դասի աշխատանքներ, որոնք թեև քիչ են ցուցադրվել և շատ հայտնի չեն, բայց իրենց գեղարվեստական արժեքով պակաս չեն մյուս հայտնի գործերից։ 

Թեպետ Գորկին կարճ ժամանակ է ապրել, նա ունեցել է մի քանի շատ առանցքային շրջան, և եթե ուզում ես արվեստագետի ամբողջ ստեղծագործական ճանապարհը ցույց տալ, պետք է կարողանաս տարբեր շրջաններից նշանակալի գործեր ունենալ, ինչը շատ բարդ խնդիր է։ Իհարկե մյուս հարցն այն է, թե արդյո՞ք Ազգային պատկերասրահը պետք է ձգտի նման բանի։ Քանի որ թեպետ Գորկին ազգությամբ հայ է, և հետմահու շատ կարևոր ձևով կապվում է հայ ուշ մոդեռնիստական և հատկապես վերացական արվեստի զարգացման հետ, բայց այնուամենայնիվ նրա հիմնական կապը ամերիկյան մոդեռնիզմի հետ է՝ մասնավորապես 20-րդ դարի ամերիկյան աբստակցիայի զարգացման հետ: Եվ հենց այդ թանգարաններում ու պատմական կոնտեքստում է նրա նշանակությունը լիովին բացահայտվում, երբ տեսնում ես նրան իր ժամանակակիցների գործերի կողքին, օրինակ՝ Փոլոկի, Ռոտկոյի և մյուսների։ 

Մինչդեռ հայկական կոնտեքստում մենք պետք է ձգտենք ներկայացնել նրան թե որպես հայկական արվեստի պատմության մեջ կարևոր նշանակություն ունեցող արվեսագետ, բայց նաև որպես 20-րդ դարի միջազգային մոդեռնիզմի անկյունային դերակատար։ Դրանք երկու զուգահեռ խնդիրներ են, և կարծում եմ՝ չպետք է ձգտել, օրինակ՝ Գորկու ժառանգությունը հավաքել Հայաստանում։ Դա կլինի չափազանց անիմաստ, քանի որ վերջինս այն արվեստագետը չի, ում ժառանգությունը վտանգի տակ է։ Այն հրաշալի վերահսկվում է թե ամերիկյան թանգարանների, թե նկարչի կողմից։ 

Ցուցահանդեսը համադրելիս ինչպիսի՞ կոնցեպտ մշակեցիք։

Գիտենք, որ ունենք մի աշխատանք, որ պետք է ներկայացնել հանրությանը։ Դա կարող էր լինել մի աշխատանքի ցուցադրություն, ներառեր որոշակի տեղեկատվություն այս գործի ու Գորկու մասին։ Բայց մենք որոշեցին, որ ավելի ճիշտ կլինի հիմնավորել, թե ինչու է Ազգային պատկերասրահը ցանկացել այս աշխատանքը ձեռք բերել և ինչպես է գաղափարական իմաստով այն մտնում պատկերասրահի հավաքածու, որտեղ ենք այն դիրքավորում և տեղափորում։ 

Անմիջապես հասկացանք, որ պետք է ցույց տալ այն արվեստագետներին, ովքեր անմիջականորեն կամ երկրորդական ձևով ազդվել են Արշիլ Գորկու արվեստից։ Խոսքը, իհարկե, նախևառաջ գնում էր Խորհրդային Հայաստանում ստեղծագործող արվեստագետների մասին, ովքեր հետպատերազմյան կամ հետձնհալյան շրջանում նախ բացահայտեցին Գորկուն որպես հայ արվեստագետ, և ապա որպես առանցքային ֆիգուր մոդեռնիստական և վերացական արվեստում։ Պետք չէ նաև մոռանալ, թե ինչպիսի քաղաքական ու գաղափարական շրջանակում էր գտնվում վերացական արվեստը Խորհրդային Միությունում. վերացականությունը որպես արտահայտչաձև վերագրվում էր բուրժուական ու կապիտալիստական երկրների կործանարար մշակույթին։ Եվ այն արվեստագետները, ովքեր իրականությունն այլ ձևով էին հասկանում և ձգտում էին դիմադրել Խորհրդային միության այդ գաղափարական ուղերձներին, թեքվում էին դեպի վերացականություն հենց որպես անհատական ազատականությունը հաստատելու միջոց։ Իսկ Գորկին շատերի համար դարձավ այդ մոդելը՝ ինչպես կարելի է լինել հայ արվեստագետ և ստեղծագործել ոչ պատումնային լեզվով։ 

Սա նաև կապված էր ազգայնական միտումների հետ, որ սկսեցին տարածվել 1960-ականներին ու դրա վառ օրինակներն են՝ Սեյրան Խաթլամաջյանի, Ռուբեն Ադալյանի, Միքայել Հովհաննիսյանի գործերը։ Կան նաև սփյուռքահայ արվեստագետներ, ովքեր անձամբ ճանաչել են Գորկուն, օրինակ՝ Խորեն Տեր- Հարությանը, որը 1960-ական թթ. սկսում է ստեղծագործել Գորկուց շատ ազդված կամ Վահե Հեքիմյանը, ով ստեղծագործում է ցեղասպանության և կորստի մոտիվներով Ֆրանսիայում, այսինքն՝ այդ ազդեցությունները շատ բազմաբնույթ են ու շատ աշխարհագրորեն տարածված, ու չեն սահմանափակվում զուտ Խորհրդային Հայաստանում տեղի ունեցող գործընթացներով։ Եվ երբ այս մասին զուտ տեսական կամ փաստագրական գործիքներով չենք խոսում այլ ի մի ենք բերում մի տարածական տիրույթում, որտեղ դրանք սկսում են իրար հետ երկխոսել ու փոխառընչվել, այդ երկխոսությանը հետևելը շատ հետաքրքիր է դառնում։ Այսպիսով՝ ցուցահանդեսը միջոց է դառնում տեսնելու՝ արդյո՞ք այդ կապը կա, թե երևակական է, քանի որ փաստագրական, պատմագրական գործոններից ելնելով՝ այդ կապը չպիտի լինի, քանի որ գորկին չի հարաբերվել հայկական արվեստի այս զարգացման կետերի հետ։

Ցուցադրության ժամանակ նաև օգտագործել եք թվային տեխնոլոգիաների հնարավորությունները։ Ինչո՞վ են դրանք օգնում ավելի լավ հասկանալու Գորկուն։ 

Այո, ներառեցինք խառը իրականության (Mixed Reality - MR) փորձառություն, որտեղ ներկայացված են Գորկու երկու աշխատանքներ։ Դրանք հնարավոր է տեսնել վիրտուլ միջոցով։ Սա հնարավորություն է տալիս ավելի լավ ձևով հասկանալու Գորկու ֆորմալ փորձարկումները՝ ինչ է փորձել անել ձևի, գծի և գույնի առումով, ավելի հստակ տեսնել, թե ոնց էր օգտագործում քսվածքը, և այլն։ Բացի սրանից, այս երկու աշխատանքները, որ ցուցահանդեսում չկան, բայց MR-ում կան, ցույց են տալիս նկարչի հասուն շրջանի զարգացման երկու կետեր, այսինքն՝ տեսնում ենք, թե այդ գծանկարը, որ պատկերասրահը ձեռք է բերել, ինչպես է տեղավորվում Գորկու ստեղծագործական հետագծի մեջ։ 

Իսկ Գորկու արվեստի կարևորությունն ինչո՞ւմ է։ 

Գորկին առաջին հերթին կարևորվում է որպես աբստակտ-էքսպեսիոնիզմի նախակարապետ։ Շատ հետաքրքիր է կարդալ նրա մասին տարբեր քննադատների և արվեստի պատմաբանների մեկնաբանությունները, երբ նա սկսել էր ներկայացնել իր առաջին հասուն աշխատանքները, որտեղ նրա ոճը լիարժեք կայացած էր ու գտել էր սեփական լեզուն։ Քլեմենտ Գրինբերգը նրան որակավորում էր որպես ամենամերիկացի նկարիչ, այսինքն՝ մեկը, որ ամերիկյան արվեստի կոնտեքստում ձևավորել է լեզու, որն ուղղակի ածանցյալ չէ, այլ լիովին նոր է, նոր ձև է առաջարկում արդի մոդեռնիզմի զարգացման այդ ընթացքում, ու որ գալիս է Ամերիկայից, այլ ոչ թե Եվրոպայից եկած ազդեցությունների արդյունքն է։ Այս ամենի մեջ իրոնիա կար, քանի որ երբ Գրինբերգը Գորկուն անվանում էր ամենաամերիկացի արվեստագետ, նրան նաև մշակությային ձևակերպում էր տալիս։ Այսպիսով՝ ամերիկացի արվեստագետն իր էությամբ գաղթական արվեստագետն էր, ով կայացել է ամերիկյան ազատականության պայմաններում։

Գորկու արվեստն առանձնանում է նաև նրանով, որ մոդեռնիզմին բերում է հուզականության նոր որակ, ինչը հետագայում կվերադառնա։ Եթե 60-ականներին փոփ արտիստները, մինիմալիստները, կենցեպտուալիստները փորձում էին հուզականությունից հրաժարվել, ոչնչացնել, ապա արդեն 70-80-ական թվականներին տեղի ունեցավ վերադարձ դեպի հուզականություն, օրինակ՝ նեոէքպսրեսիոնիզմում։ Այսինքն՝ ինչ որ առումով Գորկին իր ժամանակից առաջ էր, և այդ առումով նա ոչ միայն մոդեռնիստ էր, այլ նաև պոստմոդեռնիստ էր, քանի որ անընդհատ սինթեզ էր գնում դասական ֆորմաների հետ, նա չէր մերժում անցյալն, այլ աշխատում դրա հետ։

Գորկու արվեստի մեջ խտանում ենք 20-րդ դարի առաջին կեսի մոդեռնիզմի ամենատարբեր ընթացքներ, ներառյալ դրա բոլոր հակասությունները, և դա է պատճառը, որ մինչ օրս շատ են բանավեճերը նրա արվեստի նշանակության և կարևորության շուրջ։ Գորկին այն քիչ արվեստագետներից է, որի կարևորությունը մինչև հիմա վերանայվում է ու դա նրան դարձնում է շատ կենդանի։