🎷 Մաէստրոյի ծխամորճի բույրը․ հուշեր Երվանդ Քոչարի մասին

Վաթսունականների երրորդ տարին էր. արդեն երրորդ տարին էր, ինչ ուսանում էի Համալսարանի ռոմանո-գերմանական ֆակուլտետի ֆրանսերեն լեզվի և բանասիրության բաժնում... Այն ժամանակ ապրում էի Աբովյան փողոցի ԱՕԿՍ-ի շենքի հենց կողքին՝ մի հնաշեն տանը։ Սենյակս կամարակապ թաղ ուներ, մի դուռ ու դեպի վեր ձգվող մի երկար լուսամուտ, որից երբեմն դուրս էի նայում. այդ դուրս կոչվածն ընդամենը մեր տան և հարևան բակի մեկ այլ տան խուլ պատի միջև ծվարած քառակողմ սահմանափակ մի մեկուսատարածք էր, որից վեր հազիվ երևում էր երկնքի մի խղճուկ պատառիկ…

Իմ տանը միշտ եռուզեռ էր. գիշեր ու ցերեկ գալիս ու գնում էին իմ համալսարանական ընկերները, թաղի տղաները... ոսկե փաղանգի պճնամոլ ջահելները, օրինակ՝ ջազամոլներ, ռոքի սիրահարներ, և այնպես չէ, որ ես նրանցից ինչ-որ բանով ետ էի մնում... Բայց, այս աղմկոտ իրարանցումը շուտով սկսեց ձանձրացնել ինձ. սկսեցի է՛լ ավելի լավ սովորել, զգում էի, թե ինչպես հետզհետե դառնում եմ ավելի ուշիմ, ես ներքուստ բավարարված չէի ու շարունակ ինչ-որ բան էի «փնտրում», սպասում…

Հերթագայում էին դասեր, փողոց, հանդիպումներ, տուն, գիշեր, ցերեկ, և այդ ամենը տաղտուկ էր *ներփչում հոգուս մեջ... Մի օր, կարծեմ կիրակի էր, դուրս եկա տնից, անցա փողոցի դիմացի՝ «Երևան» հյուրանոցի մայթը և, հասնելով վերջինիս մուտքին, տեսա «Մոսկվա» կինոթատրոնի աջ թևում գտնվող տոմսարկղի առջև խռնված մարդկանց բազմություն։ Հայացքս նետեցի դեպի «կինոյի» շքամուտքի երկու կողքերին փակցված ազդապաստառներին, որոնց բովանդակությունն ինձ իսկույն հետաքրքրեց (հիմա չեմ հիշում՝ ինչ կինոֆիլմ էր, բայց հաստատ կա՛մ ֆրանսիական էր, կա՛մ իտալական... ուրիշն այդ ժամանակ դժվար թե շարժեր իմ հետաքրքրությունը, անգամ՝ ամերիկյա՜նը)։ Ակամա քայլերս փոքր-ինչ արագացան և ինձ տարան դեպի տոմսարկղը։ Հյուրանոցի ու «կինոյի» միջև, կես ճամփին, հյուրանոցի համանուն ռեստորանի և Նկարիչների միության շենքի միջև, խորացած անկյունում համեստորեն ծվարել էր մի «անանուն» սրճարան, որին, այդուհանդերձ, հանրությունը կոչում էր երկու մականունով՝ «Ռոտոնդա» (հավանաբար՝ այն կլորության համար, որն ուներ սրճարանի ամբողջ հարթակը, ուր ստվերոտ բաղեղի սաղարթի պսակի տակ «ապրում» էր սրճարանը․ առաջ ընկնելով՝ ասեմ նաև, որ հետզհետե՝ ժամանակի ընթացքում, «Ռոտոնդա» անունն սկսեց մի տեսակ մոռացվել) և «Կոպեկնոց». նկարիչներն ու քանդակագործները, մի խոսքով՝ *կերպարվեստագետները, համառորեն այն կոչում էին առաջին անունով..., իսկ բանասերները, դերասան-ռեժիսորները, գրողները, գիտնականները, ուսանողները (այդ թվում՝ նաև ես) և այլք՝ նույնքա՜ն համառությամբ՝ երկրորդ անունով… Իսկ, ահա, հետագայում, երբ սրճարանի համբավն սկսեց տարածվել քաղաքով մեկ, «դրսի» մարդիկ՝ այն չայցելողներն անվանեցին “Հանճարանոց”՝ մի բան, որ թերևս այնքան էլ հեռու չէր ճշմարտությունից․․․ ու բավականին բնութագարակն էր ու պատկերավոր։ 

«Կոպեկնոցի» մոտով դեպի «Կինոն» փութալիս քիմքս հանկարծ մի ինչ-որ բույր որսաց, գլուխս ինքնաբերաբար շրջվեց դեպի սրճարանը. այնտեղից գալիս, ինձ էր հասնում մի անո՜ւշ-անուշ բույր, և ասես՝ հիպնոսացած, որսաշան պես, շրջվելով դեպի սրճարանը, զգուշավոր, դանդաղ, *զգայասույզ քայլեցի՝ գնալով թանձրացող, դյութիչ անուշաբույրի ուղղությամբ... Գարնան շենշող զով օդում թևածում էր, կարծես, մի անտեսանելի բուրվարից ելնող մի անուշաբույր, որն անշեղորեն տանում էր ինձ դեպ իր սկիզբը՝ ակունքը։ Բույրն ուժգնանում էր. ուրիշ ոչինչ չեմ հիշում, որովհետև վերացած, մի տեսակ թմբիրի մեջ քայլում էի՝ նայելով, բայց ոչինչ չտեսնելով։ Այդ վայրկյանները, ձգվելով իմ մեջ, մի տարօրինակ հավերժություն էին թվում ինձ…

Հանկարծ ականջներիս մեջ զրնգաց մի ձայն, որից ես ետ եկա ու սթափվեցի. «Գուլո՜ ջան, արի՛, նստի կողքս...»։ Ռեստորանի և սրճարանի դռների միջև՝ դեկորատիվ որմնախորշի առջև, կլոր սեղանի մոտ մենակ նստած էր պատկառելի տարիքի, նահապետական կերպարանքով, ուսերին թափվող ալեխառն վարսերով մի մարդ՝ ծխամորճը ձեռքին։ Ես իսկույն ճանաչեցի նրան. Մաէստրոն էր՝ Երվանդ Քոչարը։ Նա չէ՜ր նստած սովորական աթոռին՝ կլոր սեղանիկի մոտ, այլ, ասես, բազմել էր գահավորակին և բուրվարում էր իր ծխամորճը՝ տարածելով իր շուրջբոլորը մի անճառելի՜ անուշաբույր...

Կարկամած, մոլորված ես կանգնած էի նրա առջև և տատամսում։

– Դե, ի՜նչ ես ըտենց կա՛նգնած մնացել, ա՛րի մի տե՛սնեմ՝ ոնց ես, ոնց չես, երիտասարդ,– խզված ու մի քիչ նստած ձայնով ասաց Մաէստրոն, որի խոսքի մեջ անթաքույց լսվում էին թիֆլիսյան բարբառից ազդված ակներև երանգները. «ր»-երը փոքր-ինչ կոշտ էին, շեշտերը՝ նախավերջին վանկի վրա և այլն։

Ես նստեցի նրա աջ կողքի աթոռին, որովհետև ծխամորճը նրա ձախ ձեռքին էր... Այստեղից ամբողջ սրճարանն աջ կողմում էր։ Արագորեն հայացքս սահեցրի «Կոպեկնոցով» մեկ։ Ինչպես միշտ, «մտավորականաց հավաքատեղին» փեթականոցի պես մեղմորեն բզզում էր. հեռավոր անկյունում՝ պատի տակի սեղանիկի շուրջ խռնվել ու գլուխ գլխի տված, բարձր ձայնով «դնդնում էին» նկարիչները՝ Սեյրան Խաթլամաջյանը, Ռուբեն Հովնաթանյանը, Յուրա Բաբայանը, Վրույրը և Մինասը (այս երկուսն, ինչպես միշտ, լուռ էին. մեկը, որովհետև միայն կարողանում էր լավ նկարել, իսկ մյուսի ասելիքն այնքա՜ն շատ էր, որ ակամա լռում էր, ու բացակայող հայացքը սուզել էր իր մեջ...), միշտ խոհուն ու համեստ «դեղձ» Աշոտը՝ Հովհաննիսյան Աշոտը, Էդուարդ Խարազյանը և, իհարկե, այս բոլորի ոգեշնչողը՝ արվեստաբան Հենրիխ Իգիթյանը։ Իսկ կողքի սեղանի շուրջ նստածները, ընդհակառակը, լուռ էին. Հովհաննես Ավագյանը իր ալեհեր գլուխը քունքով հենել էր առաջին երեք չռված մատների վրա և, մտքում ինչ-որ բան դնդնալով՝ իր հայացքը հառել էր դեպի անորոշ հեռուն..., իսկ կողքին նստած Յուրա Ամիրյանը անմռունչ ծխում էր ու ինչ-որ բան կարդում և, կարծեմ, նրանց հետ էին Սոս Սարգսյանն ու Ֆրունզիկը... Այդ պահին Յուրան ինձ ողջունեց, նրան հետևեց ու ինձ ձեռքով ողջունեց նաև Ավագյանը։

– Կո՜ւկլա ջան, էս տեսնում եմ՝ դու բավականին պոպուլյա՜ր ես էստեղ, հա՞...– *բացաձայնեց Մաէստրոն՝ իր խորաթափանց նայվածքի մեջ փոքր-ինչ թաքնված գոհունակությամբ ու ժպիտով։

– Դե, էդպես է ստացվել, Մաէստրո...– կարկամելով մի կերպ արտաբերեցի և, խոսքը փոխելու համար ու իմանալով, որ նա անտարբեր չէ ամեն ֆրանսիական բանի նկատմամբ, որոշեցի դիմել մի փոքրիկ հտպտանքի և շարունակեցի.– Maestro, peut-être, en effet, je suis assez populaire ici?։

– Վա՜յ, կո՜ւկլա ջան, գո՛ւլո ջան, դու ֆրանսերեն գիտե՞ս, էս իմ խուլ ականջներիս չեմ հավատում... էս ի՜նչ լավ բան իմացա, տո՜...

Մաէստրոն արդեն չէր թաքցնում իր հրճվանքը. ձեռքը դրեց ուսիս և գամեց իր մովաթույր, խորագետ, բայց զվարթացած հայացքն ինձ վրա, որից հորդում էր երկար տարիներ անձկության մեջ տրտմած և հենց հիմա արթնացած անկեղծ, շիտակ խինդը... Ես կարկամած, դյութված էի նրա շռնդալի ազնիվ պարզությամբ. հոգուս ու մարմնիս ամեն մի մասնիկով շոշափում, զգում էի, որ նստած եմ հանճարի կողքին... Ես ուրիշ ոչինչ չէի ուզում, պատրաստ էի հենց «այդպես» մնալ նրա կողքին անվերջ՝ այդ լուսավոր ջերմութան մեջ, բայց, ավա՜ղ, այդ րոպեները, որ երանելի հավերժություն էին ինձ համար, ընդհատվեցին, և ես սթափվեցի։

– Հը, գուլո ջա՜ն,– շարունակեց Քոչարը՝ այս անգամ արդեն ոչ թե իր թիֆլիսյան խոսվածքով, այլ այն մաքրամաքուր շենշող թիֆլիսյան գրականով ու լեզվապաշարով, որն ինձ շատ հարազատ էր. չէ՞ որ նա, ինչպես իմացա հետագայում, ավարտել էր Թիֆլիսի հռչակավոր Ներսիսյան վարժարանը, որի շրջանավարտները չափուձև էին հաղորդում ամբողջ թիֆլիսահայ հասարակությանը և պարտադրում մի ինքնօրինակ լեզվամշակույթ, նիստուկաց, վարվեցողություն, ճաշակ, համուհոտ՝ մի բան, որը պերճորեն դրոշմված էր միմիայն թիֆլիսյան ազնվացեղ գրական լեզվի մեջ, որի նմանը չկար ողջ արևելահայ աշխարհում... չէ՞ որ հենց այդ «լեզվի» միջավայրում մեծացել, հասակ էի առել նաև ես. մայրիկս «հասցրել էր» ուսանել թիֆլիսյան հանրահայտ Հայարտանը, որտեղ նրան դասավանդել էին Արմեն Տիգրանյանը (երաժշտության տեսություն, սոլֆեջո), Վարդգես Տալյանը (երգչախմբային արվեստ), Հրանտ Պապաջանյանը (դաշնամուր)... Ումրշատը, Կզարթումյանը, այն ժամանակ դեռ շատ երիտասարդ Գևորգ Գրիգորյանը (Ջոտտոն, նկարչություն), Սուրեն Քոչարյանը (գեղարվեստական ասմունք), Ֆրանսիայից Թիֆլիս եկած մըսյո Էթարյանը (պարարվեստ. եվրոպական, հայկական, կովկասյան)... Ափսոս, ծնողներս եթե «մի քիչ» շուտ ծնված լինեին, գոնե մի քանի տարի ուսանած կլինեին Ներսիսյանում։ Բայց մեր ընտանիքում թիֆլիսականության այդ ոգեղեն *քղանցաբույրը բավականին շոշափելի էր ու կենդանի. տատիկիս հետ ընկերություն էր անում երգչուհի Շողիկ Մկրտչյանը, մեզ հաճախ այցելում էին հայրիկիս ընկերները՝ Բենիկ Սեյրանյանը (Վրաստանի հայ գրողների միության նախագահը), հայկական թատրոնի դերասան-դերասանուհիներ, պարտադիր՝ շաբաթը մեկ, մի ամբողջ օրով գալիս էր տատիկիս զարմուհին՝ Յուղաբեր տատը, որի շուրջ նստոտում էինք՝ թե՛ մեծ, թե՛ փոքր, և նա, իր դարսավոր շրջազգեստի գրպանից հանելով արծաթե նախշազարդ քթատուփիկը, բացում էր այն, ու մի-մի փոքրիկ պտղունցներով մեղմիկ վերցնելով ծխախոտափոշին, հոտ էր քաշում և սկսում պատմել տարբեր-տարբեր հեքիաթներ, հատվածներ «Սասնա ծռեր» էպոսից... Ի՜նչ օրեր էին, ի՜նչ ժամանակներ...

– Ինձ թվում է, գուլո ջան, որ դու մի պահ վերացար... ասա՛, ճի՞շտ եմ, արդյոք, թե՞ ոչ,– ժպիտը փարելով երեսիս, հարցրեց Քոչարը։

– Դե... այո, Մաէստրո, նման մի բան,– պատասխանեցի ես։

– Ի՞սկ... – նայեց ինձ հարցական հայացքով։

– Մի հարմար առիթով անպայման կպատմեմ, Մաէստրո։

Այդ պահին հեռավոր սեղանիկի կողմից, որտեղ խրոխտ բազմել էր Լևոն Ներսիսյանը՝ շրջապատված իր ռուսախոս տղերքով, սրճարանով մեկ դղրդաց նրա հուժկու, բամբ ձայնը.

– Ո՞վ ասաց օղի՜, ո՞վ ասաց պանի՜ռ, հը՞...

Թվաց, թե երկնքից հնչում է մի «անդրենական» հրաման. սեղանակիցների մեջ սկսվեց իրարանցումը, վազեվազ իսկույն վրա հասավ Շողիկ մայրիկը, քչփչացին, նա անհետացավ, և հաշված վայրկյաններ անց սեղանիկին հայտնվեցին և՛ օղին, և՛ պանիրը, և այլն, և այլն։ Սրճարանում բոլորս իրար նայելով ժպտում էինք՝ ըմբռնումով... Իսկ Մաէստրոն ամեն բան տեսնում էր, անշուշտ, բայց մի տեսակ անհաղորդ էր, խաղաղ նայում էր բոլորին ու ամենին... Ու ես հասկացա, ո՜չ, զգացի. մի ինչ-որ ճշմարիտ բանի զգացողություն էր՝ թռուցիկ, բայց պայծառ, և այդ ճշմարիտ պայծառության զգացումն առ այսօր ապրում է իմ մեջ (ես այնքա՜ն երջանի եմ, որ ունեմ ու պահում եմ այդ *զգացույթը, որը պարտ է կյանքիս մեջ մաէստրո Քոչարի հայտնվելուն)։ Մտովի երևակայեցի մի պահ, թե ինչպե՞ս կարձագանքեր նրբագեղ և բարձրաճաշակ Կոստան Զարյանը տեղի ունեցածին. նա, թեթևակի զարմացած, հոնքերը փոքր-ինչ բարձրացնելով և վեհորեն շրջելով գլուխը այդ տեսարանի կողմը, ներողամիտ, աննշան կժպտար և՝ վերջ։

Մեկ էլ հայտնվեց մեզ երբեմն ընկերակցող կիրովականցի դիզայներ Ֆրեդը.

– Կարելի՞ է, Մաէստրո..., Սերգո ջան։

– Դե, իհարկե՜, համեցիր... մեր սեղանը միշտ բաց է, բայց՝ ոչ բոլորի համար...– բազմանշանակ ասաց Քոչարը։

Ֆրեդը, սուզելով իր դեմքը երկու ափերի մեջ, փոքր-ինչ շինծու երազկոտ հայացքով խնդրեց.

– Մաէստրո ջան, պատմե՜ք էլի, Ձեր կյանքի մասին Փարիզում...

Եվ Քոչարն սկսեց (այս էլ ո՜րերորդ անգամ) անխոնջաբար պատմել Փարիզում իր ապրած-ապրված լուսավոր կյանքի մասին. Մոն-Պառնա՜ս, Մոն-Մա՜րտր, գեղարվեստի ցուցասրահներ, շփումներ, հանդիպումներ Բրակի, Պիկասոյի, Դալիի և այլոց հետ։ Պատմում էր՝ հայացքը հառած դեպի... իր անցած-գնացած անցյալը՝ առանց տեսանելի հոգոց քաշելու. այդ հոգոցն իր պատմածի մեջն էր։ Իսկ ես լսում էի, ո՛չ, տեսնում էի այդ ամենը։ Զգում էի՝ ինչպես կոկորդիս մեջ ինչ-որ մի բան սկսում է կոշտանալ և իջնել... հոգուս մեջ ու մորմոքել։ Նայում էի նրա դեմքին. նա սֆինքսի պես հանդարտ էր, լուռ, բայց հաղորդում, հայտնում էր, վկայում շատ բանի մասին...

Այսպես անցնում էր մեր ժամանակը։ Ժամերն էի հաշվում, թե ե՜րբ են ավարտվելու պարապմունքները ինստիտուտում, որ արագ գնայի տուն, մի բան ուտեի ու իսկույն վազեի «Կոպեկնոց». թվում էր, թե ապրում եմ ոչ թե տանը, այլ՝ սրճարանում։ Կյանքիս էպիկենտրոնը, գրավիտացիոն՝ ձգողական կիզակետը այդ փոքրիկ սրճարանի տիրույթն էր, որը տոգորված էր մի մոգական հմայքով՝ հոգեմտավոր *տարոլորտով, որի մեջ սուզվելով, լողում, լողում էիր անխոնջ, անդադար... Այդ տարոլորտը, ասես, գոյաշխարհի մանրակերտ լիներ, ուր կար ամեն ինչ, ամեն բան, բայց այդ «ամեն բանը» խտացված էր. շատ իմաստավոր էին մտքերը, *ճախրաշունչ էին հույզերը, գեղահունչ էին խոսքերը, անգամ թեժ քննարկումներն ու անողոք վեճերը պարուրված էին վերջավոր բարությամբ... Էլ ինչպե՜ս ասեմ...

Ի՜նչ օրեր էին, ինչ տարօրինակ, զարմանալի՜ ժամանակ։ Ես, հիմա, պարզապես շնչահեղձ եմ լինում՝ վերհիշելով «այս ամենը». թվում էր, թե մենք հասել և հայտնվել ենք ա՛յն տեղում, որով անցնում է մի բեկվածքի գիծ, որի մեկ կողմում ժամանակն ավարտվում է՝ զրոյանում, իսկ մյուսում ժամանակը նորից սկսվում է զրոյից... զգում էինք, որ մեր աչքի առջև փոխվում է մի կարևոր բան, մենք սկսում էինք շնչել, մեր հոգին շնչում էր զովասուն օդը՝ մոտալուտ ազատագրմա՜ն օդը, ավելին՝ զգում էինք, որ հենց մենք ինքնե՜րս ենք արարում այդ տարօրինակ՝ սռսուռ մթնոլորտը... սակա՜յն՝ այդ տաճարական մթնոլորտի գերագույն քուրմը, անտարակույս, մեր մաէստրո Քոչարն էր։

Իմ կարծիքով, լավագույն քանդակը քաղաքում հենց ինքն էր՝ Քոչարը, ով ինքն իրեն էր քանդակել, կերտել, նստում-վեր էր կենում մեզ հետ, քայլում... նա կար հանապազ, միշտ... Շատ մեծեր են քայլել քաղաքով՝ Փափազյանը, Ներսիսյանը, Սարյանը, Շիրազը, Սևակը, Զարյանը (ափսոս՝ շատ կարճատև), Աճառյանը, Մահարին... քայլել են Աբովյանը, Չարենցը... Թորամանյանն ու Թամանյանը, Նժդեհը... Վարպետը, Կամսարը... Զաբելը... Կոթիկյանը, Խորենը, Սոսը, Ֆրունզիկը (վերջին երեքի հետ անձամբ մոտիկից շփվել եմ) և այլ մեծեր, որոնց հիշատակի առջև ես խոնարհում եմ գլուխս…

Մաէստրոն մի տեսակ ուրիշ էր, նա, ասես, մի յուրակերպ էակ լիներ՝ մեզ հետ մեկտեղ ապրող, մեզ հետ խոսող մի ինքնօրինակ «peinture dans l’espace» էր, ասել է, թե՝ «գեղանկար *տարածոլորտում», ով մեզ պատմում էր, սովորեցնում՝ իր օրինակով. լինել ու մնալ մարդ՝ իսկական, արժանապատիվ մարդ... լայնաթև հոգու և մտքի մարդ...

Օրերից մեկ օր, սովորականի պես, խռնվել ու նստած էինք սեղանիկի, ավելի ճիշտ՝ Մաէստրոյի շուրջ և լսում էինք նրան, մեկ էլ եկավ Ռուբեն Ադալյանը, բարևեց, մոտեցավ իմ կողմից, մի կերպ խցկվեց ու նստեց կողքս. Քոչարը շատ հետաքրքիր բան էր պատմում, և այդ խորասույզ լսելու պահին Ռուբենը հարցրեց ինձ՝ ինչպե՞ս է պետք ասել ֆրանսերեն՝ «Ես սիրում եմ Փարիզի շագանակները» (ես իսկույն հասկացա, որ «շագանակ» ասելով նկատի ունի ոչ թե ծառի պտուղները, այլ հենց ծառերը՝ շագանակենիները...)։ Ես ցածր ձայնով ասացի՝ «J’aime les chataigniers de Paris», և նա բարձրաձայն «հռչակեց» լսածը... Մաէստրոն ծակող հայացք նետելով վրան, շարունակեց պատմել։ Էս մեր «նորեկ սեղանակիցը» ոչ մի կերպ չէր սթրվում. մնում-մնում, ընդհատում էր նրան...

Չեմ մոռանում այն օ՜րը... Շենշող մայիսյան օրը սփռել էր շուրջբոլորը մի լուսեղեն սպասումի զգացում... Նստած էինք նույն տեղում Մաէստրոյի հետ՝ այդ անգամ ես ու դիզայներ Ֆրեդը։ Հանկարծ թեթև իրարանցում ծավալվեց սրճարանում. «միությունից» սրճարան իջած, կարծեմ, Վահան Սողոմոնյանը (այդ օրը ես ու նա ծանոթացանք ու հետագա տարիներին դարձանք մտերիմ ընկերներ։ Տարիներ անց, երբ սկսել էին մոլեգնել դժնդակ, ճիվաղային «լևոնական տարիները»՝ 1993-ին նա, ավաղ, մահացավ մի ինչ-որ անհեթեթ վերքի պատառով...) ուրախ-ուրախ հայտարարեց, թե Աշտարակի շրջանի Ուջան գյուղում տեղի է ունենալու զորավար Անդրանիկի հուշարձանի բացում... Այդ «ավետիսն» ամպրոպի նման, ասես, դղրդաց մայիսյան ջինջ երկնքում. ապշած նայում էինք իրար ու չէինք հավատում մեր լսածին, բայց շուտով սթափվեցինք։ «Ահա՛, վերջապե՜ս...»,– շեշտակի ասաց Քոչարը։

– Հը՜, կո՛ւկլեք ջան, գնա՜ցինք...– մի քսան տարով ջահելացած ձայնով, «թիֆլիսավարի» ազդարարեց Մաէստրոն։ Մենք գնացինք, նստեցինք հյուրանոցի մայթի մոտ սպասող դեղին ՊԱԶ-իկը, որը շատ արագ մեզ տեղ հասցրեց։ Գյուղամիջի կենտրոնում պատվանդանի վրա, ասես հասակով մեկ, կանգնած էր Մեծ Զորավարի կիսանդրին... Զուռնայի ու թմբուկի խրոխտ զարկերի ներքո թնդում էր Սասնո քոչարին, պարում էին սասունցի՜ք, պարում էր ասես ո՜ղջ հայությունը, Աշխա՜րհը...

Երբ մի քիչ ուշքի եկանք, որոշեցինք «հավերժանալ»՝ նկարվել Զորավարի արձանի առջև։ Աչքներս չորս արած դեսուդեն էինք նայում, որ գտնեինք ֆոտոապարատ ունեցող որևէ մեկի, և բարեբախտաբար մեր լոռեցին վերջապես գտավ մարդկանց բազմության մեջ այդ «մեկին», ով, ի դեպ, իր ծանոթն էր, եկել էր մեր նույն ավտոբուսով։ Նկարվեցինք երեք անգամ, մեկը՝ Մաէստրոյի հետ երեքով, երկրորդը՝ Մաէստրոն և ես, երրորդն էլ՝ Մաէստրոն ու Ֆրեդը։

– Շա՜տ լավ է... դու ասա՝ վե՜րջը բարի լինի,– բազմիմաստ ասաց Քոչարը... իսկ մենք ոչինչ չհասկացանք։

Հաջորդ օրն իսկ ես փութացի սրճարան. Մաէստրոն դեռ չէր եկել, բայց շուտով եկավ.

– Հը՜, կուկլա ջան, խոմ լա՜վ ես՝ էրեկվանից հետո,– կիսահարցական ասաց Քոչարը։

– Շատ լավ եմ, իհարկե... Անհամբեր եմ. տեսնես ե՞րբ է գալու Ֆրեդը, ի՞նչ կասի լուսանկարների մասին…

– Դե, տեսնենք…

Սրճարանում բոլորը ասում-խոսում էին երեկվա իրադարձության մասին։ Վերջապես Ֆրեդը եկավ, մի տեսակ շփոթված էր։

– Գո՜ւլո ջան... հը՛, ի՞նչ է եղել, ասա, մի տեսնեմ։

Ֆրեդը, գլուխը կախ, մեղավոր տեսքով անորոշ փնթփնթաց.

– Էսօր առավոտյան զանգեցի նրան՝ ֆոտոների համար... գիտեք, ասաց, թե... էրեկվա ժապավենը լույս ա տեսել ու փչացել, չգիտեմ՝ ինչ ասեմ... կներեք, Մաէստրո ջան, Սերգո ջան...

Վեր կացավ ու գնաց։ Ու էլ չերևաց։

– Սա ի՞նչ է նշանակում, Մաէստրո...

– Է՛հ, գո՜ւլո ջա-ան... ես էդպե՛ս էլ գիտեի...

Հանեց իր ծխամորճը, լցրեց ծխախոտով, կպցրեց, խորը ներս քաշեց ծուխը ու... տարօրինակ ժպիտը դեմքին՝ սուզվեց մտքի մեջ, բայց շատ չանցած սթափվեց ու ասաց.

– Բա՛ս, որ ասում էի՝ վե՜րջը բարի լինի... Հիշո՞ւմ ես։

– Դե, իհա՜րկե, Մաէստրո... Դուք, ինչպես միշտ, ճիշտ էիք։

Վերջապես գլխի ընկա՝ հասկացա ու նայեցի նրան, ամեն ինչ պարզ էր, մենք նայում էինք իրար բազմանշանակ ժպիտով...

Օրերն անցնում էին... ինչպես միշտ։ Նստած էինք էլի նույն տեղում՝ Քոչարի հետ. շատվոր էինք, մեր սեղանիկը «կքած էր» շամպայնի շշերի ծանրության տակ. հազվագյուտ լավ եղանակ էր, չեմ հիշում՝ ի՞նչ առիթ էր, թե՞ ո՜չ մի առիթ էլ չկար... Իրիկնանում էր։ Հեռավոր սեղանիկներից մեկի շուրջ մերի պես մարդաշատ էր. Մինասը և նրա «վրձնակիցները» աշխույժ, փոքր-ինչ բարձրաձայն զրուցում էին ու խմում։ Որոշ ժամանակ անց մեր սեղանին մոտեցավ զգալի գինովցած Մինասը, հարգալից բարևեց Քոչարին, հետո՝ մեզ.

– Մաէստրո, թույլ կտա՞ք որոշ ժամանակով «առևանգեմ» ձեր Սերգեյին։

Ես նայեցի Քոչարին։ Նա թեթևակի ժպիտով արձագանքեց.

– Թույլ եմ տալիս, բայց տե՛ս, հա՜, Սերգոյին «քեզանով չանես»՝ դարձնես քեզ նման, թեկուզև լավ նկարիչ. նա մեզ պետք է, ա՜յ, ոնց որ կա... Գնա՛, կո՜ւկլա ջան։

Ես վեր կացա տեղիցս և հրաժեշտ տվեցի Մաէստրոյի կատակից զվարթացած սեղանակիցներին։ Մինասն ինձ թևանցուկ եղավ, և մենք դուրս եկանք սրճարանից։ Առեղծվածորեն նայելով ինձ՝ ասաց.

– Սերգեյ ջան, չգիտեմ ինչո՞ւ, ես որոշեցի քեզ հրավիրել իմ արվեստանոց, դու դեմ չե՞ս...

– Ընդհակառա՜կը, Մինաս ջան, ես կողմ եմ ու շատ շոյված։

– Դե, որ էդպես է, գնացի՜նք...

– Մինաս ջան, միգուցե մի շիշ բա՞ն վերցնեմ...

– Ի՜նչ ես ասում, նախ՝ ես է՛լ, դու է՛լ լավ խմած ենք, երկրորդ՝ արվեստանոցումս խմիչք կա, գնացինք։

Թե ինչ տեղի ունեցավ հետո, կպատմեմ մեկ ուրիշ անգամ, մի այլ պատեհ առիթով։

Այդպես գլորվում էր ժամանակը, դե, հենց այդպես էլ պիտի լիներ, բայց կար մի «բայց». երբ սրճարանում էինք, այդ ժամանակը շատ երկա՜ր-երկար էր, որը, սակայն, չէինք զգում, որից չէինք ձանձրանում. մենք, ասես, ապրում էինք նրա մեջ, միաձուլվում էինք նրան... հենց այդ ժամանա՜կն էինք, և՝ ինչպե՞ս կարողանայինք «արձանագրել» այն՝ ինքներս մեզ... Իսկ երբ «Կոպեկնոցից» դուրս էի, զգում էի ինձ այդ ժամանակից պոկված-հեռացած. հայտնվում էի միանգամայն ուրիշ ժամանակի տարոլորտում՝ օտար, խորթ, դանդաղաշարժ... ձանձրալի։ Եվ հար ջանում էի ժամ առաջ հայտնվել իմ սրճարանում…

Երբ Քոչարն այնտեղ չէր լինում, շփվում էի գրեթե բոլոր «կոպեկնոցականների» հետ, որոնց մեծ մասը հայախոս էին, փոքր մասը՝ ռուսախոսներ. դե, հայախոսների մասին փոքր-ինչ ասել եմ։ 

Հիմա պատմեմ ռուսախոսների մասին։ Նրանք գրեթե բոլորը կամ «պոլիտեխնիկցիներ» էին, կամ նորաթուխ մաթեմատիկոսներ։ Միակը, որը նրանցից զատվում էր «երևանցի» կենսաբան Վինոգրադով Էդիկն էր՝ քչախոս, ջղաձիգ խառնվածքով, բայց՝ կենսուրախ։ Հաճախակի գալիս էր «արդվինցի» Հրաչիկ Ազնաուրյանը, աշխույժ զրուցում էր ամեն ինչի մասին, հատկապես՝ փիլիսոփայության, հետո՝ երբեմն գալիս էր «Շտրիխը» (իսկական անունը չեմ հիշում)՝ տարօրինակ բնավորության տեր մեկը, մի օր էլ սրճարանում հայտնվեց Թիֆլիսից նոր եկած Սամսոնը, ով մի օր դարձավ Սասուն՝ իր «առեղծվածային» կերպարանքով հանդերձ..., Աշոտ Գրաշու որդին՝ Կարեն Գրիգորյանը, Գարիկը՝ հետա-գայում նույն ինքը Էդգար Դվինը՝ իր զարմանազան «ծրագրերով» ապրող մեկը և այլն…

Բայց առանձնապես իմ «սրտով» էր Վահան Սողոմոնյանը, ում հետ գնալով ես ավելի մտերմացա և հետագայում, մի տասնհինգ տարի անց, մենք դարձանք մտերիմ ընկերներ՝ ինչ-ինչ բարեպատեհ հանգամանքների շնորհիվ... Նա էլ, Մաէստրոյի պես, մով աչքեր ուներ, ժիր էր, բարեհամբույր և, ամենակարևորը՝ «իմաստասեր» էր ու արդարամիտ։ Վահանը երկար չէր մնում մեզ հետ «Կոպեկնոցում», մի քիչ նստում էր, լսում ու աշխույժ խոսում, հետո, ասես ինչ-որ մեկը կողքից բզած լիներ, ուշքի էր գալիս ու փութկոտ վազում էր «վերև», այսինքն՝ Միություն, որովհետև պիտի վերադառնար իր առօրյա աշխատանքին…

Նայում էի շուրջս. ահա, այնտեղ սուսիկ-փուսիկ նստած է ինքն իրեն մոռացած Վրույրը՝ իր անբաժան ծխաքաշը բերանին, մի քիչ այն կողմ, իրար գլուխ գլխի տված, թեժ խոսում են «Հովնաթանը», «Խարազը» ու Յուրան՝ ինչպես միշտ գինովցած, իսկ այս կողմ՝ սրճարանի դռնից ձախ՝ իր նման հայրենասեր նկարիչներով ու ոչ-նկարիչներով շրջապատված, ազգային երգ էր հոգեթով, մեղմաձայն երգում Արտաշես Հունանյանը (ավա՜ղ, երկու տասնամյակ անց նա իր գյուղում մնաց Աստծո կողմից անիծված «սատանայի» ճիվաղային չանչերով գործադրված երկրաշարժի ավերակների տակ...)...

Քիչ էր մնում «մոռանայի». Բա իմ Հակո՜բը՝ «Մորյակը» (ռուս. նշ. է «ծովային»)՝ բարձրահասակ, գեղեցկատես մեր գյումրեցին, ով Հյուսիսային նավատորմում ծառայելուց հետո ամուսնացել էր իր նման համակրելի մի ռուս աղջկա՝ Նինելի հետ, դուստր ու որդի էր ունեցել... և հետո, ընտանյոք, վերադարձել հայրենիք։ Ապրում էր Պուշկինի փողոցում՝ մի նեղլիկ քոլիկում, ինչպես ինքն էր կոչում։ Ինձ միշտ տանում էր իր տուն, ցույց տալիս իր կտավները՝ մարող իրիկնալույսով տոգորված բնանկարները, տարօրինակ կոմպոզիցիաները, խորհրդավոր նատյուրմորտները... Ինձնից բացի նրա հետ ընկերություն էր անում, բայց, ինչպես Հակոբն էր ասում՝ «որպես արվեստաբան», Սարո Սարուխանյանը։ Ի դեպ, հետագայում նա ինձ հետ էլ ընկերացավ։

Իսկ, ահա, Վարուժանը, մի օր տեսավ ինձ, տարավ իր տուն, նվիրեց ինձ իր փոքրիկ գիրքը և իր մեծ «Խաչելությունը»... Հիրավի, Վարուժանի այդ «Խաչելությունը» շատ ցնցող է... Ի դեպ, նա հազվադեպ էր երևում «Կոպեկնոցում», մի տեսակ ինքնամփոփ էր, մենակյաց։ Նա էլ այդպիսի՜ն էր…

Այս՝ սրճարան կոչվող սրտառուչ, անասելի ջերմ վայրը՝ քաղաքի ոգու բացառիկ «անկյունը», հիրավի, դարձել էր իմ հանապազօր, անփոխարինելի տունը, ուր ես, իրոք, իսկապե՜ս երջանիկ էի. այն ժամանակ ես զգում էի դա, բայց չէի հասկանում, ես ապրում էի, բառիս ամենալայն իմաստով, «իմ տանը», իմ «աղոթարանում»։ Ինձ չէր հուզում ուրիշ ոչի՜նչ...

Այդպես, գլորվում էին օրեր, շաբաթներ, ամիսներ... իմաստավո՜ր օրեր, որ եկան, հասան 70-ականների կեսեր…

Քաղաքում մի օր լուր տարածվեց, թե դրվելու է Վարդան Մամիկոնյանի ձիավոր արձանը։ Ամենուր խոսում էին դրա մասին, և բոլորի կարծիքով (չհաշված հայտնի չարակամների ու որոշ նախանձ քանդակագործների) այդ հուշարձանի հեղինակը պետք է որ լիներ Երվանդ Քոչարը։ Եվ իրոք, օրեր անց իմացանք, որ այդ գործը վստահվել է մեր Մաէստրոյին։ Բոլորս շատ ուրախ էինք. վերջապես մի կարգին լուր իմացանք «վերևներից»․․․

․․․Ա՜խ, էլ ի՞նչ ասեմ, ինչպե՞ս ասեմ․ այս ի՜նչ Հսկա է մեր Քոչարը. նա ազատ է մեզ բոլորիս կաշկանդող պայմանականություններից, հիրավի ազա՜տ մարդ, իսկական մարդ, վիթխարի՜, արդար ոգու տեր մարդ, ով ինձ հետ ընկերություն է անում... Ես երջանիկ էի. դա իրականությո՛ւն էր։

Օրերն անցնում էին արդեն մի տեսակ միապաղաղ. Քոչարն արդեն չէր գալիս սրճարան... Ամեն ինչ առաջվա պես նույն տեղում էր, բայց՝ առանց Մաէստրոյի... Ես էլ էի գալիս «Կոպեկնոց», նստում իմ տեղում՝ նրա աթոռից աջ կողքին ու նայում, ու տեսնում նրա ներկայությունը։ Մեջս ամեն ինչ, ասես, նվաղում էր, նվում. հոգիս, կարծես, որբանում էր... 

Մի օր էլ իմացա, որ Վարպետն արդեն չկա... լքել է ինձ, մեզ, այս աշխարհը...

Բայց ինձ չի՜ լքում, իմ քիմքի, ողջ էությանս մեջ է մնում Մաէստրոյի ծխամորճի բույրը...