Ամստերդամյան զեկույց. հայկական վավերագրական կինոն IDFA-ում
Իննա Սահակյանի և Ռուբեն Ղազարյանի «Վերապրել Շեքսպիրին» վավերագրական ֆիլմը ցուցադրվելու է Տրիեստեի միջազգային կինոփառատոնում։ Կինոքննադատ Սոնա Կարապողոսյանը դիտել է այն ամստերդամյան IDFA կինոփառատոնում, որտեղ երկու տարի առաջ թնդաց Շողակաթ Վարդանյանի «1489» վավերագրական ֆիլմը: ԵՐԵՎԱՆի խնդրանքով նա պատմել է, թե ինչպիսին է եղել Հայստանի ներկայությունն այնտեղ։
Տեքստն ու լուսանկարները՝ Սոնա Կարապողոսյանի
Գլխանկարը՝ «Վերապրել Շեքսպիրին» ֆիլմից
Աշխարհի ամենահեղինակավոր վավերագրական փառատոնը
Ժամանակակից վավերագրական փառատոները դարձել են աշխարհի ուրույն հայելին, որոնց ծրագրային տասն օրերի ընթացքում հանդիսատեսն առերեսվում է արդի աշխարհի ամենահրատապ, բայցև փոքրիկ ու տեղային խնդիրներին, սիրտը փշուր-փշուր անող և ամենաոգեշնչող պատմություններին: Նկարագրությունը հատկապես ճշմարիտ է IDFA-ի` Ամստերդամի վավերագրական միջազգային փառատոնի դեպքում (International Documentary Festival of Amsterdam), որը շուրջ 250 ֆիլմ է ցուցադրում աշխարհի տարբեր անկյուններից, ինչպես նաև հյուրընկալում է հարյուրավոր ռեժիսորների և պրոդյուսերների, որոնք իրենց նախագծերով մասնակցում են բազմաթիվ աշխատարանների և համադրված հանդիպումների IDFA Ակադեմիայի, IDFA Ֆորումի և այլ ծրագրերի շրջանակներում:
.jpeg)
Հայերն ու Ամստերդամը․ Փարաջանովից մինչև Արցախ
Հայկական պատմությունները ևս անմասն չեն մնացել փառատոնի ծրագրից: Առաջին հայկական ֆիլմը, որ մրցանակի արժանացավ IDFA-ում, Ռուբեն Գևորգյանցի «Կղզիներն» (1987) էր, որ պատմում էր Սերգեյ Փարաջանովի ու Անդրեյ Տարկովսկու ընկերության ու ստեղծագործության մասին:
Ռուբեն Գևորգյանցի «Կղզիները»՝ Սերգեյ Փարաջանովի ու Անդրեյ Տարկովսկու մասին
Անկախության առաջին տարիների հասկանալի պասիվությունից հետո հայկական կինոն վերադարձավ Ամստերդամ Արտավազդ Փելեշյանի հետահայաց ցուցադրություններով, տարբեր հայկական նախագծեր ներկայացվեցին IDFA ակադեմիայում, օրինակ` Անժելա Ֆրանգյանի «Թթի տնական օղի»` Արցախի մասին պատմող նախագիծը: Արդեն 2023-ին մեծ հաղթանակ գրանցեց Շողակաթ Վարդանյանի «1489» ֆիլմը` արժանանալով փառատոնի գլխավոր և FIPRESCI (Կինոքննադատների և կինոլրագրողների միջազգային ֆեդերացիա) մրցանակներին, ինչը դրեց ֆիլմի փառատոնային տպավորիչ երթուղու սկիզբը:
Սփյուռքահայ կինո
Հաճելի բազմազանությամբ էր ներկայացված հայկական կինոն IDFA-ում այս տարի: Ի հավելումն` IDFA Ակադեմիայում ներկայացված Լիլիթ Մխիթարյանին, ծրագրում կային չորս հայկական կամ առնվազն հայազգի ռեժիսորների կողմից նկարահանված ֆիլմեր: Այս տարի IDFA-ի հատուկ հյուրը Սուսանա դե Սուսա Դիասն էր` պորտուգալացի ռեժիսոր, որ հայտնի է իր փորձարարական և էսսե-վավերագրական ֆիլմերով: Դիասին հնարավորություն էր տրվել կազմելու իր սիրելի 10 ֆիլմերի ցանկը, որոնք կներգրավվեն փառատոնի ծրագրում. ռեժիսորը դրա մեջ էր ներգրավել Երվանդ Ջանիկյանի և Անջելա Ռիչչի Լուկկիի «Բևեռից մինչ հասարակած» (Dal Polo All'Equatore, 1987) ֆիլմը: Տեսողական էսսեի և փորձարարական կինոյի մեջտեղում գտնվող այս գործը կազմված է կինոպիոներ Լուկա Կոմերիոյի 1925 թվականի ճանապարհորդական նկարահանումներից, որոնք հայտնաբերել, վերամշակել և վերագունավորել են Ջանիկյանն ու Ռիչչի Լուկկին: Չնայած ամստերդամյան սառը քամուն և անձրևին` քաղաքի ամենագեղեցիկ կինոթատրոնի` «Տուչինսկսու» սրահը լի էր հանդիսատեսով առավոտյան ժամը 9-ին, ինչը բավական ոգեշնչանք էլ ապահովելու դիտորդներին փառատոնային ողջ օրվա համար:
Երվանդ Ջանիկյանի և Անջելա Ռիչչի Լուկկիի «Բևեռից մինչ հասարակած» ֆիլմի ցուցադրությունը «Տուչինսկսի» կինոթատրոնի սրահում
Մյուս ֆիլմը, նկարահանված հայ ռեժիսորի կողմից, Արմանտ Երուանդ Թիւֆէնքեանի «Ծխի պես»-ն (In the Manner of Smoke, 2025) էր և ներկայացված էր փառատոնի «Պարադոքս» (Paradocs) ծրագրում, որը կենտրոնացած է փորձարարական կինոյի վրա: Թիւֆէնքեանի ֆիլմը, որի պրեմիերան տեղի ունեցավ այս տարի մարտին ֆրանսիական հեղինակավոր Cinema du Reel փառատոնում և արժանացավ «Լավագույն միջազգային ֆիլմ» մրցանակին, երեք տարբեր մեթոդներով դիտարկում և ուսումնասիրում է Կալիֆոռնիայի վայրի հրդեհները: Դեկտեմբեր ամսին երևանյան հանդիսատեսը ևս հնարավորություն ունեցավ դիտելու Թիւֆէնքեանի ֆիլմը՝ Եվրոպական կինոամսի շրջանակներում:
Ուրվականներն ու Շեքսպիրը
IDFA-ի «Լավագույնը փառատոներից» ծրագրում էր նաև Թամարա Ստեփանյանի «Իմ հայկական ուրվականները» (My Armenian Phantoms, 2025), որի պրեմիերան տեղի ունեցավ այս տարի փետրվարին Բեռլինի կինոփառատոնի «Ֆորում» ծրագրում:
«Լուսաշող» (Luminous) ոչ մրցութային ծրագրում էր ներկայացված Իննա Սահակյանի և Ռուբեն Ղազարյանի «Վերապրել Շեքսպիրին» ֆիլմը, որը պատմում է հայաստանյան ծերանոցներից մեկի բնակիչների մասին, որոնք մասնակցում են Շեքսպիրի պիեսի բեմադրմանը: Բեմադրության փորձերին զուգահեռ ռեժիսորները նաև պատկերում են հերոսներից մի քանիսի անձնական պատմությունները, որոնք թեև հումորով պարուրված, բայց ծերության և մենության դառնությունը արտացոլող վկայություններ են:
«Վերապրել Շեքսպիրին» ֆիլմի պաշտոնական թրեյլերը
Հաշվի առնելով թեմայի զգայունությունը և մանիպուլատիվության դաշտ անցնելու մեծ հրապուրանքը` ֆիլմի գլխավոր արժանիք է դառնում ռեժիսորների` իրենց հերոսների նկատմամբ տածած հարգանքն ու բալանսի ստեղծումը` կառուցելու զգայական կապ խարիզմատիկ ծերունիների և հանդիսատեսի միջև և չվերածելու պատումը խղճահարություն կամ կարեկցանք կորզող դրամայի: Այսպիսով, Սահակյանն ու Ղազարյանը կարողանում են կառուցել ֆիլմ՝ հիմնված դասական վավերագրության լավագույն ավանդույթների վրա, որ հիշեցնում է կյանքի զավեշտալիության և վաղանցիկության մասին:
Ամփոփելով 2025-ի ամստերդամյան փառատոնի փորձառությունը և մտքում պահելով դրա նկատմամբ ուղղված բոլոր քննադատություններն առ այն, որ փառատոնն այնքան մեծ է, որ յուրաքանչյուր ռեժիսոր ստանում է 15 րոպե՝ խոսելու իր պատմության մասին, պետք է փաստել, որ նման հարթակները շարունակում են մնալ կարևոր բոլոր, այդ թվում` հայ ռեժիսորների և հայկական պատմությունների համար: Սյսպես է հնարավոր դառնում միմյանց ճանաչելն ու միմյանցից սովորելը:
